การถอดบทเรียนมีกี่แบบ อะไรบ้าง

คุณขวัญ ถามว่า “การถอดบทเรียนมีกี่แบบ  อะไรบ้าง”

เรื่องการถอดบทเรียนนั้นมีหลากหลายแบบ หลากหลายลักษณะมาก คงไม่สามารถอธิบายได้ทั้งหมด  ซึ่งหนังสือเกี่ยวกับระเบียบ วิธีวิทยาต่างๆ เกี่ยวกับการถอดบทเรียนนั้น  ทีมอาจารย์เนาวรัตน์ พลายน้อย คณะสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล  เขียนไว้หลายเล่มมากสามารถศึกษาค่ะ

สำหรับการถอดบทเรียน หรือ การถอดความรู้ ในแบบฉบับของ สคส. นั้น  ส่วนใหญ่เราจะเน้นบทเรียนหรือความรู้ที่เป็น Tacit Knowledge โดยใช้แนวคิด KM ในการถอด  สำหรับวิธีการนั้นก็มีหลากหลายทั้ง สัมภาษณ์รายบุคคลและจัดกระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้แบบกลุ่ม  โดยเครื่องมือหลักที่ใช้คือ After Action Review (AAR)   แต่ทั้งหมดทั้งมวลแล้วก่อนถอดบทเรียนหรือถอดความรู้ใดๆ นั้น สคส. จะถามก่อนเสมอว่า “ต้องการถอดบทเรียนเพื่อวัตถุประสงค์อะไร”  หลังจากนั้นเราจึงจะออกแบบกระบวนการถอดบทเรียนเพื่อให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์นั้นๆ

ทำอย่างไรจะจัดสรรความรู้

คำถามโดย คุณนิกร  “ผมไม่แน่ใจว่าการจัดการความรู้ที่มีอยู่เอามาใช้กับธุรกิจที่ทำอยู่ถึงจะสำเร็จ ผมหมายถึงเราจะเริ่มต้นมันยังไงและมีขั้นตอนตอนการทำยังไง” จริงๆ แล้วกระบวนการ KM ไม่มีรูปแบบสำเร็จตายตัวพร้อมใช้งาน  เพราะแต่ละองค์กรแม้แต่ภาคธุรกิจด้วยกันเอง ก็มีความแตกต่างทั้ง คน ลักษณะงาน บริบท และวัฒนธรรมองค์กร  แต่จะขอตอบแบบกว้างๆ โดยเดินตามโมเดลปลาทูนะคะ.. หัวปลา: จุดเริ่มต้นที่จะเริ่มนำ KM ไปใช้นั้น  สคส. มักจะถามก่อนเสมอว่า  “จะเอา KM ไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ใด” ซึ่งต้องตอบตนเองให้ได้ก่อน  เช่น  ต้องการลดความขัดแย้งระหว่างคนทำงานในองค์กร  ต้องการเก็บความรู้ของคนทีกำลังจะเกษียณอายุ   ต้องการให้องค์กรเป็นเลิศด้านการบริการ   ต้องการให้พนักงานทำงานผิดพลาดน้อยลง เป็นต้น ตัวปลา: เมื่อตอบได้แล้วว่าจะนำ KM ไปใช้เพื่ออะไร   ก็มาออกแบบกระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้  โดยให้เริ่มทำจากส่วนที่ทำได้ง่ายที่สุดในองค์กรก่อนเพื่อเป็นการนำร่อง  แล้วพิจารณาว่าคนในกลุ่มนำร่องนี้เป็นคนลักษณะอย่างไรและมีบรรยากาศในการทำงานเป็นอย่างไร เช่น ห่วงความรู้  งานยุ่งไม่มีเวลา คนทำงานมีความขัดแย้งกันหรือสนิทสนมกัน  ชอบพูดคุยหรือไม่ชอบคุยกัน เป็นต้น  แล้วจึงนำสิ่งเหล่านี้มาออกแบบกระบวนการแลกเปลี่ยนความรู้ที่เป็น Tacit Knowledge และ Explicit Knowledge ให้สอดคล้องกับงานประจำโดยไม่ทำให้เป็นงานเพิ่มหรือภาระคนทำงาน…

ขั้นตอน KM ในการจัดทำหลักสูตรในสถานศึกษา

เดาว่า ผู้ถามคำถามนี้น่าจะเป็น อาจารย์ นะคะ  ขอตอบ อ.สังคม  ที่ถามมาว่า “อยากทราบขั้นตอนการจัดการความรู้ในการจัดทำหลักสูตรในสถานศึกษา” ด้วยความเชื่อของ สคส. ว่าการจัดการความรู้หรือ KM (Knowledge Management) ไม่มีสูตรสำเร็จตายตัวเพราะขึ้นอยู่กับปัจจัยแวดล้อมต่างๆ เช่น ผู้อำนวยการโรงเรียน, ครูใหญ่, ครูในโรงเรียน,  นักเรียน,  บรรยากาศในโรงเรียน เป็นต้น  สิ่งเหล่านี้มีผลทำให้ขั้นตอน KM ในแต่ละแห่งไม่เหมือนกัน ถ้าเป็นไปได้ สคส. รบกวน อ.สังคม ช่วยส่งข้อมูลเชิงลึกมาให้เพิ่มเติม เช่น ครูในโรงเรียนไม่คุยกันเลย,  ไม่มีเวลาในการจัดทำหลักสูตรสถานศึกษา,  ผู้บริหารไม่สนับสนุนหรือไม่เข้าใจในการใช้ KM,  ครูมีความสามัคคีกันมากแต่ไม่รู้จะเริ่มใช้ KM อย่างไร  เป็นต้น  ถ้า สคส. ได้ข้อมูลเชิงลึกก็จะช่วยตอบคำถาม อ.สังคม ได้ตรงเป้ามากขึ้นค่ะ  (หากไม่ต้องการให้เผยแพร่ก็แจ้งได้ทาง e-mail ค่ะ) และขอแนะนำหนังสือวิถี KM ไท ฉบับโรงเรียนจัดการความรู้  เป็นการถอดบทเรียนการจัดการความรู้ของโรงเรียนเพลินพัฒนา  แต่ที่ สคส. หมดไปแล้วนะคะ…

KM มีจุดกำเนิดจากที่ใด?

ประเดิมคำถามแรกของปี ๕๗ ด้วยคำถามของ คุณสุพัฒชนก ด้วยคำถามที่ว่า “อยากทราบว่า KM มีจุดกำเนิดมาจากที่ใด พอดีกำลังทำรายงานเรื่องนี้อยู่ แต่หาจุดกำเนิดไม่ได้เลย”

KM มีหลากหลายสำนักมาก  การตีความ  การให้คำจำกัดความก็แตกต่างกัน  ขึ้นอยู่ที่ว่าต้องการจุดกำเนิด KM ของสำนักไหน  ถ้าถามจุดกำเนิน KM ในบริบทไทยของ สคส. (เคยตอบคำถามไว้ในหัวข้อ KM เกิดขึ้นได้อย่างไร?)  เราก็พัฒนามาจากแนวคิด KM ของ ศาสตราจารย์อิคุจิโร่  โนนากะ (Ikujiro Nonaka) จากมหาวิทยาลัยอิโตสุบาชิ (Hitosubashi University) ผู้มีบทบาทสำคัญต่อแนวคิดด้านการจัดการความรู้ญี่ปุ่น   แต่หากถามจุดกำเนิดที่ยาวนานกว่านั้น แนวคิด KM ที่เน้นความรู้ปฏิบัติ (Tacit Knowledge) สคส. เห็นว่ามีมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล หลักฐานที่ชัดเจนคือ พระไตรปิฎก  การแสดงธรรมของพระพุทธเจ้าใช้ความรู้ปฏิบัติมาเป็นคำสอนทั้งสิ้น

LO กับ KM สัมพันธ์กันอย่างไร

ตอบ คุณสุกัญญา  ที่ถามมาว่า “อยากทราบว่าองค์กรแห่งการเรียนรู้คืออะไร และองค์กรแห่งการเรียนรู้สัมพันธ์กับการจัดการความรู้อย่างไรคะ” คำถามนี้มีการตอบไว้ในหนังสือ “การจัดการความรู้ ฉบับขับเคลื่อน LO” ที่ ดร.ประพนธ์ ผาสุขยืด ผอ. สคส. เขียนอธิบายได้อย่างละเอียด ความหนา 115 หน้า    แต่ขอตอบ คุณสุกัญญา ในเบื้องต้นแบบคร่าวๆ ก่อน  ซึ่งสามารถอ่านเพิ่มเติมจากหนังสือดังกล่าวได้นะคะ ขอเริ่มจาก KM ในมุมมอง สคส. องค์กรแห่งการเรียนรู้ (Learning Organization: LO) มีการให้คำนิยามและมีหลากหลายโมเดลมาก ขึ้นอยู่กับว่าจะใช้นิยามของใคร  แต่จากมุมมองของ สคส. แล้ว  การจะเป็น LO เรามองว่าเป็นเรื่องของคน  ถ้าคนในองค์กรเป็นบุคคลเรียนรู้แล้ว จะทำให้เกิดความสำเร็จ เกิดนวัตกรรมในการทำงานขึ้นมากมายไม่สิ้นสุด และสุดท้ายก็จะกลายเป็น LO ในที่สุด   แต่การที่จะทำให้เกิดเป็นบุคคลเรียนรู้นั้น  ต้องใช้หลายๆ กระบวนการในการหล่อหลอมให้คนทำงานเป็นบุคคลเรียนรู้  ซึ่ง KM เป็นกระบวนการหนึ่งที่ทำให้คนเกิดการเรียนรู้ร่วมกันได้  KM ในที่นี้…

โมเดลปลาทู เป็นแนวคิดของใคร

ตอบ คุณคมคาย ที่ถามมาว่า การจัดการความรู้โดยใช้โมเดลปลาทู เป็นแนวคิดของใคร

โมเดลปลาทู เป็นแนวคิด KM ในบริบทไทย  ซึ่งเกิดจาก สคส. ศึกษาตำรา KM หลากหลายจากต่างประเทศ ผนวกกับประสบการณ์ตรงของ สคส. ที่ไปส่งเสริมกระบวนการ KM ให้กับหน่วยงานต่างๆ มากมาย  จน สคส. สามารถตกตะกอนและเข้าใจ KM ในแบบของคนไทย แล้วเกิดเป็นโมเดลปลาทูขึ้น  โดยผู้ที่สรุปแนวคิด KM ในบริบทไทย เป็นโมเดลปลาทู คือ ดร.ประพนธ์  ผาสุขยืด  ผอ. สคส. คนปัจจุบัน

 

KM เกิดขึ้นได้อย่างไร ?

คุณศิรินาถ ได้ถามมา ๒ คำถาม คือ  ๑. อยากทราบว่า KM เกิดขึ้นได้อย่างไรคะ และ ๒. ความจำเป็นที่ต้องเกิด KM มีสาเหตุเนื่องจากประการใด สคส. ขอตอบ ๒ คำถามนี้ไปพร้อมกัน และขอตอบในมุม “KM ในบริบทไทย” นะคะ “KM ในบริบทไทย”  เกิดขึ้นเมื่อ สคส. นำ KM มาตีความใหม่  ตามที่ ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ผู้ก่อตั้ง สคส. ได้กล่าวไว้ในรายงานประจำปี ๒๕๕๐ ของ สคส. แล้วสามารถตอบคำถามนี้ได้เป็นอย่างดี   จึงขอยกบางช่วงบางตอนมาตอบคำถามคุณศิรินาถ ดังต่อไปนี้ “.. ประมาณปลายปี ๒๕๔๕  ตอนนั้น สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ที่อยู่ในระยะเริ่มต้นยังไม่ชัดเจนในการทำงานเท่าใดนัก  แต่ สสส. คิดว่า การจัดการความรู้น่าจะช่วยและทำให้ สสส. สามารถทำงานสร้างเสริมสุขภาพในสังคมไทยได้ดี…

ถ้าต้องการเข้าร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในวง Sharing หรือ Sharing Workshop ควรทำอย่างไรบ้าง?

ตอบ คุณโยษิตา ที่ถามว่า “หากต้องการแลกเปลี่ยนความรู้ หรือเข้ากลุ่มทำ workshop ต้องทำอย่างไรบ้างคะ”  ขอแปลงคำถามนิดหน่อยตามหัวข้อคำถามด้านบนนะคะ

คำถามนี้ขอตอบด้วยการตีความ  ว่า คุณโยษิตา น่าจะมีบทบาทเป็น “คุณกิจ” (ชื่อเต็มคือ คุณกิจกรรม)  ซึ่งหมายถึงคนทำงานทุกคน  คือถ้า “คุณกิจ” ชอบ Sharing ก็คงไม่น่าจะมีปัญหาในการ Sharing ระหว่างทำงานปกติ   แต่ถ้าหากมีการจัดวง Sharing อย่างเป็นทางการขึ้นในองค์กร  แล้วอยากเข้าร่วม Sharing ในวงนั้น  ก็คงต้องเสนอตัวขอเข้าร่วม  แต่ประเด็นสำคัญคือ “คุณกิจ” ต้องมั่นใจว่ามีประสบการณ์ที่ตรงกับหัวข้อการ Sharing นั้นจริงๆ  เพราะมีหลายครั้งที่ “คุณกิจ” อยากเข้าร่วม Sharing แต่ไม่มีประสบการณ์ในหัวข้อนั้นเลย  เพียงแค่อยากฟังและให้มุมมองเท่านั้น  ถ้าเป็นแบบนี้ก็ควรขอเป็นผู้สังเกตการณ์น่าจะเหมาะสมกว่า   

โดยส่วนใหญ่แล้วหาก “คุณกิจ” มีประสบการณ์นั้นจริงๆ “คุณอำนวย” ซึ่งมีหน้าที่จัดวงแลกเปลี่ยนเรียนรู้ จะเป็นคนเชิญให้มาเข้าร่วมแลกเปลี่ยนประสบการณ์เอง เพราะ “คุณอำนวย” จะเห็นแล้วว่า “คุณกิจ” คนนี้มีประสบการณ์ตรงกับหัวข้อการแลกเปลี่ยนนั้นจริงๆ

องค์กรใด.. ที่ประสบความสำเร็จด้าน KM

ตอบ คุณนานา  ซึ่งถามว่า อยากทราบองค์กรหรือหน่วยงานทั้งภาครัฐและเอกชนที่ประสบความสำเร็จด้าน KM และ KM ยังดำรงอยู่ในหน่วยงานนั้นโดยไม่สูญหายไปตามกาลเวลา ความสำเร็จและความยั่งยืนของการนำกระบวนการ KM ไปใช้ อยู่ที่การกำหนดเป้าหมายว่าต้องการนำ KM ไปใช้เพื่ออะไร และที่สำคัญคนทำงานต้องได้ประโยชน์จาก KM  อย่าให้รู้สึกว่า KM เป็นการเพิ่มภาระ สคส. ขอยกตัวอย่าง ๓ องค์กรที่ประสบความสำเร็จในการนำ KM ไปใช้ ดังนี้     โรงเรียนเพลินพัฒนา  กรุงเทพมหานคร  มีเป้าหมายในการใช้ KM เพื่อมุ่งมั่นในการสร้างชุมชนแห่งการเรียนรู้ผ่านกระบวนการทางวัฒนธรรม  เริ่มจากวง Sharing เรื่องเล่าเร้าพลัง แล้วนำไปสู่การเปลี่ยนโครงสร้างครั้งยิ่งใหญ่ของโรงเรียนเพลิงพัฒนา โรงเรียนวัดท่าชัย จ.สุพรรณบุรี   ความสำเร็จเริ่มจากวงคุยกันเล็กๆ ในสนามหญ้าของกลุ่มครูช่วงชั้นที่ ๑  จนยกระดับการเรียนการสอนของครูทั้งโรงเรียน                       โรงพยาบาลบ้านตาก…

การสร้าง Team Learning ในเจ้าหน้าที่โรงพยาบาล สามารถทำได้อย่างไร?

ตอบ คุณปวีณา การสร้าง Team Learning หรือ การสร้างกระบวนการเรียนรู้  ไม่ว่าหน้างานเป็นลักษณะงานใดก็ตาม  สคส. จะเริ่มจากการให้แลกเปลี่ยนเรียนรู้ความสำเร็จของคนทำงาน  ด้วยการให้คนที่อยู่หน้างานเดียวกันมาแลกเปลี่ยนเรียนรู้กัน  โดยเริ่มจากกลุ่มคนเล็กๆ 5-10 คน ในแผนกหรือฝ่ายเพราะจำนวนคนน้อยจะจัดการง่าย   แล้วเลือกหัวข้อความสำเร็จเล็กๆ ที่สมาชิกทุกคนมีประสบการณ์แน่นอน สำหรับหัวข้อความสำเร็จเล็กๆ ของเจ้าหน้าที่โรงพยาบาล  เช่น  ในกลุ่มพยาบาล  อาจจะเลือกหัวข้อการดูแลผู้ป่วยติดเตียงหรือให้สมาชิกเป็นผู้เสนอหัวข้อมา   แล้วให้ทุกคนมาเล่าประสบการณ์ของตนในหัวข้อนั้นๆ  เช่น ถ้าเป็นหัวข้อการดูแลผู้ป่วยติดเตียง แต่ละคนก็จะเล่า 1 case เล่าคนละ 3-5 นาที  ซึ่งแต่ละคนจะมีเทคนิควิธีการดูแลที่ไม่เหมือนกัน  ก็จะทำให้เกิดการเรียนรู้เทคนิคต่างๆ ของเพื่อนแล้วเอาไปปรับใช้กับการทำงานของตน   เวลาที่ใช้ในการแลกเปลี่ยนเรียนรู้อาจจะเป็นช่วงเปลี่ยนเวร หรือ การประชุมประจำวัน ประจำสัปดาห์  ที่มีอยู่แล้วในการทำงานปกติ  แต่ต้องทำให้เป็นบรรยากาศสบายๆ ผ่อนคลาย ไม่เคร่งเครียด ไม่เป็นทางการ   การประชุมที่ระเบียงแทนในห้องประชุมก็อาจลดความเป็นทางการได้   ซึ่งต้องทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรู้อย่างสม่ำเสมอ  จนเป็นวิถีชีวิตคนทำงาน  ก็จะทำให้เกิดการต่อยอดการทำงานไปเรื่อยๆ ไม่สิ้นสุด   แต่จุดเริ่มต้นต้องเริ่มจากความสำเร็จ…